Xosé M. Millán Otero

 

Nomeado por:

Arsenio Iglesias Pazos

 

Nomea a:

Marta Dacosta

Xosé Daniel Costas Currás

Lucía Novas

 

Bio-bibliografía:

Nacín en Beluso (O Morrazo), en 1964, e imparto aulas de lingua e literatura galega no I.E.S. As Barxas, en Moaña. Nos anos 90 publiquei dous libros de poemas, Este é o tempo do sal (1992, accésit do Premio Esquío) e As palabras no espello (1995, Premio Eusebio Lorenzo Baleirón). Algún dos meus poemas debeu gustarlle aos profesores Luciano Rodríguez e Teresa Seara, que decidiron incluírme na malfadada escolma Para saír do século. Nova proposta poética (1997) e noutras colectáneas aparecidas recentemente en francés e inglés. Teño sobre a mesa un terceiro libro, Ritual da vixía, que non encontra padriño desde hai xa nove anos. Debe ser impublicable.

Naqueles tempos dei a coñecer un monllo de traballos sobre literatura galega do século XX (Vicente Risco, Cabanillas, Blanco Torres, Johán Carballeira, Bernardino Graña…) e responsabiliceime da edición dalgunhas das súas obras.

Durante a década pasada desatendín un chisco a Calíope e a punto estivo de abandonarme. Agora intentamos facer as paces.

 

Poética:

En realidade, son poeta porque Luciano Rodríguez, Teresa Seara e Arsenio Iglesias opinan que son poeta. Beizón a eles.

Levo case trinta anos intentando capturar un verso e sempre foxe o condanado…

 

Poemas:

ESCOLMA:

 

I

GOETHE IN OCHEN, II

“…

non penses

 e esquece

que fuches un ser humano”

Heinrich Böll

 

Ute Spölgen, nacida en Tréveris,

lémbrome de ti que non saberás nunca

canto sangue de meu coallou na tua cidade

e como cada inverno se fonde a neve en cinza

e atravesa a xanela un ar que xa non nos pertence.

Mais seguirá a haber follaxe, perde o medo, coa nova primavera,

como de seguro volverán os froitos e outra ceifa;

ti fitarás de lonxe as miñas mans por vacías domesticadas

e sentirei que o tempo esta vez pasou en balde.

 

Entre tanto esqueceremos

cada poema transcrito a golpes de silencio

e tantas voces malditas

“sete anos e vinte despois (…) sementa de minas a soleira da casa

            endurece o teu corazón, pecha as túas mans,

            derríbame dun tiro se regreso e non sei a consigna”  

Entre tanto esqueceremos St. Paulin ou San Martiño de Fóra,

tanta pedra antiga comunicando extrañas línguas,

tanta historia reducida

a penas a verdello, hedra e sombra

sen poder dicir canto amor, canta rabia, canto odio

afixo o noso corpo ás despedidas;

entre tanto esqueceremos que na Algalia,

na Bruckenstrasse, as rúas conducen a unha mesma soidade

e cada mañá

é máis difícil encontrar un rostro novo para entrar no día,

é máis difícil afirmar a choiva ou esixir palabras

ou a penas

dar con lenzos brancos para mudar o leito.

 

Esqueceremos, Ute Spölgen, filla de Tréveris

por non dicir do sangue,

todas as prohibicións que abrigaban o teu corpo da saraiva,

todos os espazos mudos entre cada frase,

aquel home novo que veu do Sur

só por despertar en ti fame e sede de infinito

e non había

cuspe, esperma, pranto, amor nin paxaros mouros,

todo era luz no Sur pese ao Reichstag e á penúltima guerra,

a pesar das consignas

que chegaban de noite co peixe e o pan sempre debidos,

a pesar daquel poeta que sementaba de minas templos e palacios

“só por dar nome aos que non o teñen,

            só para que moitos fosen Un único uso de fama e gloria,

            só para dar nome a quen non nomeamos”,

a pesar de non teren madurecido sete anos e vinte despois

cóxegas nos teus xeonllos, mazos de amor no teu embigo

e nos teus peitos a invernía.

 

Esqueceremos que ti viñas doutros silencios

e nós camiñabamos para lonxe,

cando non era posible todo e sempre

e cumpría andar ás présas para non perder o xornal, o café,

o último autobús da tarde,

cando urxía adiviñar a última raza de luz en cada sombra

para cerciorármonos de que algo bulía

e era doado aínda alentar.

Esqueceremos que en Tréveris

os teus mortos e os meus mortos pelexaban

a dentadas, con amor, a coitelazos, e construían

este anaco de futuro en que a penas habitamos

máis que restos farrapos

dunha historia sen Sigfrid, nin Lancelot, nin Graal,

e tiñan se cadra nomes puros e mans óseas e enrugadas,

e eran capaces de bicar e lembrar lendas escuras,

de afagar e introducirse na materia

ata seren pais e fillos de si mesmos nesta continua loita calada

que deu carne aos teus membros e puxo nos nosos ollos o vacío.

 

Esqueceremos, podes estar segura, esqueceremos

cando o olvido sexa a derradeira resistencia

o sinal de cada hedra, a ferida da auga en cada ángulo

da noite na cidade vella repleta de presaxios

e íntimas fantasmas que perdían o pudor entre as arcadas resesas,

pedra e máis pedra, en San Fiz, nas Barbarathermen, en Belvís,

e no final recanto da memoria

dúas lagoas azuis con nome de muller nova

que ollaban sen atreverse a atravesar tanta tebra,

decembro ameazando no umbral de cada porta

e non había

furnas, abrigo, saregos, un ventre onde enterrarmos

tantos corpos fuxindo da friaxe, tantos labios feridos de xeada,

tantos poemas, tantos homes vellos e vencidos,

tantas meniñas coma ti louras e inmensas,

tantos ollos axexando acarón de cada noite

a nosa morte pechada.

 

Agora si, agora xa, Ute Spölgen, dá a alarma.

 

(De Este é o tempo do sal, 1992)

 

 

II

 

RETRATO DE MULLER CON NAVÍOS AO FONDO

 

Cando te deitaches á man dereita da madrugada

con todos os silencios camuflados

esperabas

esperabas aínda cando os teus labios eran azuis

e a terra dicía non non hai semente non hai máis berros

amordacemos as lagoas os bosques as montañas

amordacemos as furnas e os embigos a boca e o sexo

a música e a palabra

esperabas

na bocarrúa que conduce a cada noite

cando nin o desexo era lícito e soñabas

morte e morte outra vez enchendo todo

unha muller que veu por depedirse

cargada de estrelas na mirada

cargada de ollos amargos e axexante

cargada de séculos de sombra

de mar de medo de apremio de nostalxia

 

Cando te deitaches á man dereita da madrugada

confluíron todas as marés ao teu costado

e todas as veas e todas as enrugas e toda a historia

esperaban

e loitaban na calada o amor

a ameaza mira é posible inzar de luz os cotelos

mira é posible derrubar a cinza mira é posible

beixar e zugar e lamber é posible

embebérmonos de mencer e marullada mira

sei que hai unha cidade nova alá para oriente

o teu único paraíso non é a miña infancia

mira hai unha cidade nova a facerse flor

non

árbore inmensa

 

Todos os homes parten cos peitos rotos

coas bocas afogadas de cinza

cos petos colmados de adeuses e palabras

interminables

todos os homes parten

hai unha muller que me chama por mares e distancias

coñezo a súa pel branca de espumas recentes

e a miña cabeza tamén durmiu unha vez sobre o seu ventre

alagado

hai unha muller que me nomea con voces antigas

con séculos comprimidos nos seus ollos amargos

e todos os navíos

dirixen os seus mastros á praia onde deixaches

o soño abandonado

 

Cando te deitaches á man dereita da madrugada

todo era inútil

ata as cicatrices e os paxaros

mira xa van días rosmando o teu nome indescifrable

parando en todas as esquinas da cidade cansa

saíndo a cada minuto a cada fiestra a cerciorarme

de que todo vai morrer para outros mares

de que unha muller parte cos ollos anegados de silencios

e hai días en que o corazón é unha ferida antiga

de que non non hai raíces para tantas ás

 

(De Este é o tempo do sal, 1992).

 

 

III

 

PERDIDA CARCASONA A CIDADE OS DÍAS OS ROSTROS QUE TIVECHES

 

nunca máis volverás a carcasona

di adeus á cidade encaramada nos outeiros

e á que repta e se adelgaza na planicie ata o horizonte

e á que pendura do precipicio como agoiro

 

crerás que foi por desangrares as palabras

porque é bon inventar o mundo e rostros que o fecunden

necesario como un viño tépedo e sal para a viaxe

aínda que en cada pulsación sexa a morte a que palpite

cando esixe o seu tributo en cicatrices

 

todo volve de vagar ao seu principio

todo regresa con vagar para ser cerna

endurecido talvez no adubo da nortada

onde o tacto é insensible e hai agullas

afiadas na mesma mola que a caricia

todo regresa ao seu centro e no seu límite

 

nunca máis procures carcasona

hai un bosque entre ti e o que xa fuches

milenario en humus terra estéril

e anoitece con vagar entre os teus ollos

 

(De As palabras no espello, 1995)

 

 

IV

 

abrín os seus ollos e había un territorio devastado

que cubrira o sangue e lavara a choiva

dez cen mil novembros

dez mil batallas sen posible armisticio

a tempo de floreceren as roseiras

abrín os seus ollos e abriuse entón un pozo estreito

convulso coa dor dunha cachoeira

e tal vez non fose a vida a que batía

con rancor dun aprazado cataclismo

tal vez non fose a vida

porque nada vin xerminar desde o silencio

e a vida non recoñece cristais tan fríos

 

e souben que nada volvería ao ser de antes

sóubeno aquí onde se amontoan as certezas

porque acababa de espreguizarse a esfinxe

cansa de devorar o seu enigma

e alzaba as poutas en sinal desafiante

 

quen será forte tamén para asomarse

á fin do rito que traerá ofrendas propicias

ao gran deus desarborado

quen vén disposto

a cabalgar sobre o torso da balea

porque alí vin que se erguía unha montaña

alimentada co tesón dun alarido

e un anano disfrazarse de tormenta

e osarios inzados coa flor do outono

e a caída

libre a once mil metros de altura

e o vágado da infamia ao asomarse

 

pola conca dos seus ollos vin avanzar o anxo terrible

e tendinme ao seu carón confiada e núa

e acaricieime como secando un manantío

 

e aínda agora ás veces me pregunto

se alguén conserva as forzas para erguer a esqueira

 

(De Para saír do século. Nova proposta poética, 1997)

 

 

V

 Como heraldo do antigo deus do viño

 

 que andou escuras terras e así chega

 

 a furto sobre os ombros da galerna

 

á praia onde unha vez foi o principio.

 

Como un heraldo escuro en terra plena

sobre os ombros dun vello maleficio

que bebe a furto os ventos do camiño

e fai da praia abeiro da súa vela.

 

Como un escuro deus en terra antiga

botado a un mar de tempo e tempestade

para trazar a lenda do perdido.

 

Como un escuro deus que anuncia o día

a furto na tormenta e xa non sabe

se queda area onde encontrar abrigo.

 

(De Ritual da vixía, inédito).

 

 

VI

 

Cada tempo non só soña o seguinte, senón que

soñadoramente apremia o seu despertar”.

Walter Benjamin

 

Para posuírmos un lugar cómpre entrar nel

desde os catro puntos cardinais, para partir

despois nas catro direccións. Soamente coñece

a corda e a madeira aquel que van aforcar.

 

Mais no meu soño non estou a soas. Comigo

hai camaradas e hai un aroma de barrís.

¡Gañemos a ebriedade para a revolución!

Ben peor é a droga que bebemos en soidade.

 

Pois nos seus estremos o mundo está enteiro e san,

neles o asombro porque as cousas que hoxe vivimos

sexan posibles aínda…

…Quen está en xexún

fálanos do soño como se falase en soños.

 

Feliz se te observas a ti mesmo con terror.

¡Que fácil é amar a quen se vén a despedir!

(Port-Bou, 26-9-40)

 

(De Ritual da vixía, inédito)

 

 

VII

 

Porque así escribimos os sinais da derrota

sobre peles brizadas por engano e afrenta.

 

Non busques a tumba do rei, o torso do heroe

nin o corpo curado con herbas de líbano.

 

Aquí non se ergueron mausoleos nin triunfos,

nin plantamos loureiro celebrando os regresos.

 

Que aquí ninguén regresa porque nunca partimos.

 

Olla a lámpada acesa ao pé do deus dos mortos,

os muíños de lava escura de sicilia,

as vasillas cocidas polas nosas mulleres,

na fornalla onde arderon entón as vellas voces.

 

Olla os muros caídos da casa onde nacemos,

o lar sempre apagado e o couselo que medra

por rueiros que agora só percorren as sombras.

 

Neste intenso baleiro pese a todo existimos,

neste mesto silencio contra todo existimos.

 

(De Ritual da vixía, inédito)

 

 

VIII

 

NENA DO MAR DE GAZA

O teu cabelo de cinza Xulamita cavamos unha foxa no ar alí non hai estreitura

Paul Celan

onde houber leite negro da alba para beber

beber contigo o mar de gaza nos teus ollos fríos

nas concas dos teus ollos que se abren como abismos

negros coma o leite que dá o espanto

ou unha ponla de abelaira soterrada entre cascallo

metralla de lucecús estraños de lúas desprendidas

de animais atroces que gravan na noite o seu lamento

de silencios afiados coma balas de corpos destrozados

de flores chantadas canda ti en terra amarga

 

onde houber leite negro da alba para beber

contigo no teu riso vivo nena do mar de gaza

ou comermos o pan asmo da tristura e saber que hai primavera

e unha razón solar para facer máis vida

e envellecer a penas como gardiáns dos días

para contar a penas os días que van fuxindo

as follas que un vento leva

os viaxeiros que atravesan o camiño

e só de tarde en tarde un golpe de tenrura

 

beberemos leite negro na túa memoria promesa perdida

flor de gaza segada no arrauto da blasfemia

e selaremos os teus ollos coa moeda máis prezada

 

a rabia para quen cortou os teus cabelos de ouro

a rabia para quen cortou os teus cabelos de cinza

 

(Inédito, 2009).

Arsenio Iglesias Pazos

 

Nomeado por:

Eduardo Estévez

 

Nomea a:

Daniel Salgado

Xosé M. Millán Otero

Helena de Carlos

 

Bio-bibliografía:

Nacín no Concello de Fene, na parroquia de Maniños, no lugar da Armada.

Para entender o que significa iso, imaxinade por un lado o cume dun monte, a silueta dun castro, o raposo, eucaliptos, algún ameneiro aínda. Por outro lado, imaxinade unha cidade, unha ría, estaleiros, reconversión.

A miña casa estaba no punto medio.

Gústame definirme nese punto medio, un lugar entre dous mundos en colisión, pero, curiosamente, os dous en decadencia. Aínda que, falando en ben, non sei medir a influencia que iso tivo en min.

Teño 33 anos. Estudei Psicoloxía, unha carreira que non me gustou, e non son experto en cousa ningunha. Envexo á xente que se expresa ben, eu non son moi falangueiro. Tampouco son escritor, pero unha vez levei un premio de poesía e confeso que me fixo moita ilusión.

Unha cousa importante: hai 6 anos que vivo en Euskadi.

 

Poética:

Eu diría que isto é cousa de intuición. Que é coma chantarse co coche nunha cidade dun millón de almas e que alí se conduza pola esquerda. Ou coma perder a fala e aprender a expresarse, que sei eu, con asubíos.

 

Poemas:

RAÍCES

 

1

 

Ceabas beef stew with dumplings con teus pais na casa

de Nick Marshall e Judith Griffits en Greenwich

e fíxente erguer da mesa porque chamei ao teléfono:

-Oe, ti que lembras da igrexa de Maniños?

Na distancia ris:

-E logo esa pregunta?

-É que xa escribín un poema que fala de ti.

 

2

 

Aí está a parroquia

de Perlío e aí o lugar

ao que chamamos Parque Verde dende 1995,

arredor do cal, por certo, tomaron forma as tardes

dos venres das vellas rutas adolescentes

e onde non volverei ata meses despois de rematar este poema,

de modo que terei que contar isto segundo creo lembrar.

Nese Parque Verde (vin poñer as árbores e xuro que non medraron),

un letreiro grande sobre unha columna sinala

a orixe do topónimo Perlío.

 

Especúlase

que proceda dun tempo e dunha ribeira exuberantes de ostras

e creo que consta que esas ostras

escabechábanse e eran enviadas a reis de séculos

anteriores en moito ás porcentaxes

e ás materias luminosas de hoxe.

Non consta no letreiro sobre a columna

mención ao declive das factorías,

unha reconversión previa a todas as reconversións e a todas as decadencias.

 

Porque as leis baixo as que actúan os procesos sociais atravesarán o tempo

e máis adiante

a modernidade da que somos descendentes/partícipes

entrará en débeda coa industria da transformación metálica.

 

-Para os que contemplen a historia como un compendio bélico,

aquí houbo seis mil homes e son douscentos agora.

 

E sobre a columna, entre árbores que nunca medraron, o letreiro do Parque Verde

acaba dicindo:

 “Non queda nada das fábricas de escabechado, pero cando menos é posible

que embaixo do estaleiro agarde enterrado un tesouro de perlas”.

 

E é bonito para que a metalurxia se incorpore á lenda pero,

se algún día acaba pechando o estaleiro, que as nosas mans

non fagan lembrar as mans dramáticas dos pobos

que trataron de converter a lenda en esperanza.

 

3

 

O único que sei eu da igrexa de Maniños:

“É barroca, do século XVII”.

Mágoa dunha información tan pobre,

pero no meu favor direi que se cadra

non se saiba máis, que non haxa libros.

 

Entón chama a miña atención a pía bautismal,

algo no que non reparara antes:

Unha cuncha cen veces meirande ca calquera bivalvo coñecido.

O pensamento inmediato:

doazón de habitante da parroquia, identidade descoñecida, ausencia de arquivo, século XVII, atopada casualmente na ribeira, exuberancia de moluscos, atribuída intervención divina, dotar á igrexa de atractivo diferencial e de peregrinación, posibles propiedades milagreiras

 

Tempo despois,

alguén que nunca estivo aquí contoume

que esas cunchas traíanse das costas tropicais,

das antípodas.

 

4

 

Viñeras por primeira vez en meses á miña terra.

E había que ir pola empanada que encargara miña nai no forno porque tiñamos visita,

e fomos ti e mais eu buscala e de paso

tiñamos a tarde do sábado para nós.

E ti estudaches arte e eu

vivo nun concello sen grandes excelencias turísticas e non

sabía onde levarte.

Conque collemos camiño da igrexa, nós,

que non somos crentes,

porque che gustan as igrexas (como xa coñezo outros casos)

cunha fascinación que a min aínda me asombra,

nós, repito, que non somos crentes,

e porque unha vez arredor dalgún viño despois dalgunha xuntanza

oíra dicir que podiamos sentirnos moderadamente orgullosos da igrexa vella.

 

Eu non souben explicarche. E ti, que nunca estiveras naquel lugar,

faláchesme da igrexa do meu pobo con palabras de sabio -nave, arcos, bóveda-

e, polo que fose, mentres falabas eu lembrei a Robert F…

 

5

 

…que foi capitán da embarcación HMS Beagle,

e nela trouxo da Terra de Fogo ao chamado por eles Jemmy Button,

o cal vendeu a súa condición de indíxena

por unha presa de botóns e aceptou subir a bordo,

e sería devolto ás orixes anos despois

co labor de transmitir a relixión cristiá e o idioma inglés e a agricultura,

aínda que a súa formación lle inculcase a teima de levar sempre luvas e zapatos limpos;

e a carón do río enfermaban/morrían os homes

naquelas expedicións cartográficas na América do Sur e pensaban

que era por emanación de gases e ata moitos anos despois

non se soubo que era cousa dos mosquitos;

e desamigouse, o tal Robert F do que falo,  sen reconciliación posible

co seu compañeiro Charles D, botánico, que cambiou o curso da historia

e co que, por varios anos, ceou cada día ás cinco da tarde;

e foi nomeado gobernador de Nova Zelandia máis adiante, na metade do século,

e chegou logo da ocupación do val de Wairau e a matanza dos colonos,

e deu a razón aos maorís en varias ocasións, e aínda así

Hone Heke queimou a bandeira británica en Kororareka e despois o pobo enteiro,

pero iso foi xusto antes de que Robert F fose destituído e volvese á casa

e purgase o seu fracaso dedicado de cheo ao desenvolvemento

do campo da predición meteorolóxica

no Real Observatorio de Greenwich.

 

E, mentres falabas,

polo que sabes doutros templos, usabas verbas coma retablo, portada, frontón

e podes

dicir da igrexa do meu pobo moito máis ca min mesmo.

 

E foi aí cando lembrei

unha frase ausente de protagonismo no libro

no que lin das cousas de Robert F:

“ Non se sabe nada dos seus anos de mozo. Todo canto podemos contar del

é o que facían os mozos do seu tempo”.