Helena Villar Janeiro

 

Nomeada por:

Lucía Novas

Rosa Enríquez

 

 

Nomea a:

Xesús Rábade Paredes

Modesto Fraga Moure

Rosa Enríquez

Olalla Cociña Lozano

Carlos Negro

Marica Campo

Román Raña

Paulino Vázquez

Pura Salceda

Xulio López Valcárcel

 

Bio-bibliografía:

(Becerreá-Lugo, 1940)

Licenciada en Filosofía e Letras (Pedagoxía) pola Universidade Complutense, foi profesora de Ensino Primario e Secundario (Lingua e Literatura Galega)

Conferenciante, poeta, narradora, articulista de prensa e traductora, formou parte do colectivo poético Cravo Fondo (1977) e coordinou as coleccións de poesía Eusebio Lorenzo Baleirón, Arte de Trobar e Poetas con Rosalía.

Foi cofundadora do PEN Clube de Galicia, presidenta da Fundación Rosalía de Castro e membro do Plenario do Consello da Cultura Galega.

Antologada e traducida a varias linguas, a súa narrativa infantil mereceu ser incluída no catálogo White Ravens da Internationale Jugendbibliothek de München, en 1990 con Ero e o Capitán Creonte, e en 1994 con A canción do Rei.

Premios:

Poesía: Manuel Antonio, Galicia, Chao Ledo, Eusebio Lorenzo, Xacobeo, González Garcés e Arume (poesía infantil)

Narrativa: Breogán e Modesto R. Figueiredo.

Xornalismo: Puro Cora.

Obra poética:

Alalás (1972), O sangue na paisaxe (1980), No aló de nós (1981), Rosalía no espello (1985), Cabeleira de pedra (1993), Festa do corpo (1994), Álbum de fotos (1999) Nas hedras da clepsidra (1999) e Pálpebra azul (2003). Tamén os libros infantís A campá da lúa (1999), Belidadona (2002), Na praia dos lagartos (2003) e O Souto do anano(2007)

Obra narrativa:

Morrer en Vilaquinte (1980) e O enterro da galiña de Domitila Rois (1991).

Obra ensaística:

Símbolos de Galicia (1979), Eduardo Blanco Amor con Auria ó fondo (1993), Delas (1999), Paseos literarios (2000) e Feminino plural(2003)

 

E autora, ademais, de numerosa obra pedagóxica, poética e narrativa publicada en libros colectivos e revistas.

 

A última incursión creativa da autora é a fotografía, tendo participado nas exposición colectivas Enarborar o bosque ( Santa Cruz de Oleiros, 2011) e Olladas 2012 (Bruxelas, 2012) e colgado as individuais Palabras en imaxes (Bruxelas, 2012) e Xogos de auga (Santiago de Compostela, 2012)

 

Poética:

Ademais de me abrir ao mundo e á lingua do meu país, o ateneo que era o taller de costura de meus pais propiciou que tomase contactoa coa literatura oral e que fose escritora. Meu pai era home lido que recitaba poemas de memoria, moi recorrentemente de Rosalía e Curros. Tiña ademais grande capacidade para versificar e non era doado vivir con el sen entrar neste xogo. No meu achegamento á poesía, influíron tamén as cancións que el cantaba con estupenda voz de barítono. Por el coñecín o bel canto galego.

Eu quería ser música, pero as duras orixes na posguerra obrigáronme a optar, co sacrificio de traballar de paso, polos estudos de Maxisterio, curtos e próximos ao domicilio. Fixen despois unha licenciatura e, cando me ofreceron  beca para estudar canto no conservatorio de San Fernando, considerei que era demasiado tarde.

Case todo na miña vida sucedeu tarde. Cheguei tamén serodia –tiña 26 anos— ao cultivo da lírica e na culminación do proceso da captación para o intimismo tiveron moito que ver as paisaxes telúricas e idílicas dos Ancares. Da man de Juan Ramón Jiménez escribín en castelán o meu primeiro libro, Alalás (1972). A partir de aí, entraron en xogo as amizades e o amor do que sería o meu home e compañeiro de tantas cousas, Xesús Rábade Paredes, co que acabei de conquistar a miña lingua para a escrita.

Ter unha nena e un neno que carecían de literatura que os alimentase espirirtualmente, levoume a inventar anainas e todo tipo de cancións para eles. Aqueles escritos facíanse coa mesma naturalidade coa que lles dabamos de comer pan e compango. Moita desta literatura foi publicada e eu seguinlle dedicando parte da miña creación.

Pasei a narrar porque sentín necesidade de contar o mundo, ademais de cantalo, e cheguei ao artigo de opinión cumprindo dalgún xeito o soño de meu pai, que me quería xornalista.

Finalmente, coas miñas traduccións presteilles a voz a outros escritores e escritoras para que tivesen a oportunidade de se chegar a un idioma máis.

 

 

A poesía, que é o xénero no que me expreso con maior facilidade e a que me produce maior gozo estético,  proporcionoume un xeito de “ser” e de “estar” no mundo. Con ela déixome levar por impulsos e tensións que me colocan fronte a min mesma e fronte ao resto ata diferenciarme -e confundirme- na estrema dun proceso osmótico, ás veces moi pouco comprensible, conformador dunha unidade interior que evita a fragmentación e que protexe do caos. Ante calquera situación vital, recoñezo que reacciono sempre sempre desde o pensamento poético, para a dor e para o gozo, para o desespero ou a resignación.

Escribir e vivir a poesía axúdame a recobrar a emerxencia temporal do pozo escuro e frío que me precede e a presentir a continuidade do fluír que me sobrevivirá.

Sei das constantes que dinamizan a miña obra poética e que tamén me coutan cos seus límites: a saudade, tristeza permanente por algo perdido que nin sequera tiven; a morte, supremo momento de transformación do dinámico en estático e eterno; o amor, liberador e guía do entretanto; a terra e a paisaxe, parte aglutinadora de min mesma cara atrás e cara adiante; o mar, a redondez do gran tamaño e da envoltura.

Pero aprendín tamén a mirar cara fóra, valorando o que desde a poesía se pode facer polo mundo e pola sociedade abandonando un tanto o egocentrismo. Esta dirección cívica, o último rexistro ao que cheguei no proceso madurativo, é un exercicio solidario que me axuda a vivir integrada e canda os meus, patentizando o compromiso cunha serie de causas que aínda parecen precisar de min: o meu xénero, o meu pobo, a miña terra, a miña lingua, a miña cultura, o planeta e os desherdados de todos os lugares e de todas as fortunas. E todo isto feito coa linguaxe máis connotativa e máis elaborada dos humanos: a palabra poética.

 

Na rede:

O Facebook da autora

Caderno da autora

A autora na AELG

 

Poemas:

KENNINGTON ROAD

 

Do seo da taberna mana a música

e acordeóns e violíns

pola vidreira oeste

cortan a luz do sol en poliedros

e colocan no colo desta tarde

os últimos diamantes.

 

Veño de ver os cisnes polo Támesis,

de ulir os sabugueiros que ateigaron

o aire de branco olor

e de escoitar nos dedos dos abetos

os pianos do vento.

 

E téntame a taberna

coa súa bocalada de bafo quente,

coa música verquida por entre escumas de ale

e a invitación ás danzas que eu bailara de nena‑maia,

cando el soltaba a música en fervenzas

por riba das glicinias dos corredores

que facían a sombra

onde eu simbolizaba a primavera.

 

¡Canto tempo perdiches!, di o sangue

 

vertido das feridas dos cristais

que se derrama nos perfís borrosos

das cousas e os sabores

e o reproche fai ecos

na cor esvaecida que se esparexe,

nun harmónico acorde de cadencia final,

na derradeira gota de licor

que esvara pola copa e polos beizos.

 

Porque souben marcar cada poema que virou o meu mundo

cun pétalo de rosa

e deixar calendarios nas cortizas das árbores

para marcar o amor,

pero non souben anotar o día

nin a hora

nos que el tocaba para min

a derradeira música.

(Nas hedras da clepsidra, 1999)

 

FRASILIA

“Frasilia será sempre nova

porque os deuses a levaron a cabo deles

cando andaba na flor

igual que a primavera”.

 

Frasilia era filla dun pai nobre

que pagou a un poeta

para que compuxese este epitafio

e a un escultor que lle refixo o corpo con branquísimo mármore

para que ela puidese termar intemporal coa man esquerda

do bocho funerario da flor de loto

e estirar coa dereita

a caída da saia inmaculada.

 

E tamén era filla dunha nai nobre

que chorou desesperada o designio dos deuses

e rodeou de anémonas

–esas que son levadas polo vento–

traídas desde Olimpia

a súa cara carnal.

 

Frasilia vive agora no museo de Atenas,

rúa Panepistimio, moi cerquiña

da gran praza Sintagma

onde os gregos chaman as cousas de cada día

cos nomes que nós temos atafegados

polas solemnidades.

 

Atenas, 4 de marzo do 2000

Publicada na revista Xistral (2001)

 

AS CAIXIÑAS DOS MEDOS

 

Preguntábase,

mirándose no espello

que lle amostraba todos os días a mesma cara de onte,

se xa sería vella

e ante o silencio

iniciou un paseo de zapatillas gachas

ó interior do seu corpo.

 

Nadou baixo as fervenzas das aurículas,

sentouse moi a modo no xardín dos artellos

e seguiu o paseo das arboredas

dos tendóns outonais.

 

Pero non atopou a senectude

e seguiu máis adentro buscando frondes en viaxe infantil

onde tiña soterrados os seus medos,

uns medos que naceran perfumados de primavera

e que permanecían en caixiñas

que ora estaban recubertas con inocencia de chocolate

ora de frío lacerante como eses carambelos

que expenden as xeadas á beira dos tellados.

 

Despois abriunas como tantas veces

e atopou os seus medos tan resecos

que só eran poeira de palabras,

memoria inerte,

pura cecina de alma

manando da memoria coa racionalidade

da táboa de Pitágoras

e a criba de Eratóstenes.

 

Volveu da súa da viaxe.

Descubrírase vella e predisposta

a perderse no aire calquera tarde quén sabe cara ónde

como a flor das anémonas.

 

Publicada na revista Zurgai (2000)

 

CIDADES 8

 

Dei catro voltas á ríspeta ceiba

nunha praciña de La Habana Vieja

e cavilei nos catro desexos de meu pai.

 

O primeiro, chegar vencendo o océano…

e non dei adiviñado os outros tres

porque eu daquela era pequena,

tan pequena e mulata,

tan oculta nos soños

que non era.

 

Tampouco non souben ata hoxe que o desexo

está en dúas partes ao mesmo tempo,

que sae da terra e volve doutra terra

alimentada co noso sangue

-quilma de guano,

dicía o meu parente de Bullán-.

 

Nin sequera sabía ata esta tarde

que as negras ao pasar moven o corpo

co ritmo das historias esquecidas

e que La Habana non foi máis que un soño.

La Habana, febreiro de 2008

 

De De rosa antiga (inédito)

 

ORTOGRAFÍA DA DOR

Doado é recordar

que a dor escribe con ortografía

aprendida nalgunha primavera

iñantes de que canten os paxaros.

 

Eran as ameixeiras quen andaban na flor

pintando esa paisaxe inxenua e limpa

dun xardín xaponés.

 

Saíra o sol detrás das chuvias todas

e crebou o silencio,

que as abellas bailaban coas súas áas sonoras

para que fecundase esa brancura.

 

E daquela caeron entre o seu besbelleo

campás acompasadas canda as pétalas

que remove unha brisa

para avisar ao mundo da morte daquel pai

que para el nunca tivera rostro.

 

Tampouco non viu nada esa mañá

que viña tras do inverno,

pero ti describícheslle o xardín

que se tiña no aire

e el colleu a túa man

para aferrarse ao mundo

que se lle ía.

 

Esa mañá a dor

ditou as súas normas ortográficas

que quedan invisibles

agás a aqueles ollos

que soamente serven para o pranto

e a quen estende a man

para que o mundo siga.

De Remontar o río (inédito)

 

 

TRISTIA

 

Parce mihi, nunquam versificabo, pater!

Ovidio

 

Xa se acabou o roce canoro dos paxaros

nas ponlas estiradas que espidas adormecen

e acougadas as follas das apertas do vento

dispostas a morrer, molladas enmuden.

 

Entre os pasos e a terra sepúltase a memoria

dos días en que a vida brillaba alegre ao sol

pero insistiu a chuvia en acabar coa folla

e en sepultar os gozos do tempo que pasou.

 

Cecais se borrasemos a palabra tristeza

que xoncendo os poemas vai no noso fardel

nós tamén seriamos como árbores espidas

que ven chegar o inverno pero non pensan nel.

 

Abuín, decembro de 2010

 

 

TERRA QUEIMADA

Ardeu a terra e rematou no edén

o canto sulagado do río que serpea

en conversa telúrica.

 

A borralla quentando a fumegada

que deixou a paisaxe

fai tremer a unidade do mundo que sustenta

co misterio do bosque as pisadas do tempo.

 

Ardeu

o canto vertical dos ouriolos

os reloxos dos cucos,

a axilidade aérea de esquíos e xinetas.

E ardeu a conca triste dun chan que esquece as chuvias

que lle arranca a sede

ás bocas do dragón embravecido.

 

Alzadas contra a esterpe de todas as razóns,

as lapas arrancaron o útero e os seos

da terra fecundable que hoxe amosa

a faz dun ser tolleito.

 

Só a desolación

da cinsa gris cal cabeleira cana

do tempo despenado

permanece e lamenta a condición

de algo que foi paisaxe e xa só é

beleza consumida, vida ausente

baixo dun sol sombrizo

e dun luar que sangra na corteza

da terra calcinada.

 

Se algún canto saíse

hoxe desta parame

apegada ao esqueleto que descarnou o lume,

soaría a estertor,

a dies irae.

 

Abuín, polas Fragas do Eume, 7 de abril de 2012